W obliczu rosnących wyzwań związanych z migracją i przyjmowaniem osób ubiegających się o azyl w Europie, pojawia się kluczowe pytanie: jak zapewnić godne warunki życia i integrację w lokalnych społecznościach? W artykule przyglądamy się nowym modelom gościnności, które stawiają na pierwszym miejscu potrzeby migrantów, oferując im nie tylko schronienie, ale także wsparcie w procesie adaptacji. Dowiedz się, dlaczego podejście oparte na autonomii i bliskich relacjach z lokalnymi mieszkańcami może być kluczem do skutecznej integracji oraz jakie konkretne rozwiązania proponuje JRS w kontekście zmieniającej się polityki migracyjnej w Europie.
Zasady JRS dotyczące przyjmowania osób ubiegających się o azyl w Europie.
Autor: o. Alberto Ares SJ, Dyrektor Regionalny JRS Europe.
Tłumaczenie: o. Dariusz Michalski SJ, Dyrektor Programowy JRS Poland.
Powyżej znajduje się tekst źródłowy w języku angielskim. Find the original English source above.
ZASADNICZY WYBÓR DLA GOŚCINNOŚCI
W ostatnich latach dyskurs na temat azylu i migracji w Europie silnie koncentrował się na granicach oraz potrzebie zniechęcania i zapobiegania przekraczaniu ich przez osoby bez uprzedniego zezwolenia. Obejmuje to osoby, które przybywają w celu uzyskania ochrony międzynarodowej, nawet jeśli często nie mają innego sposobu, aby to zrobić, niż podróżowanie w sposób nieuregulowany.
W związku z tym konceptualizacja modeli przyjmowania osób ubiegających się o azyl w coraz większym stopniu obejmuje również wymiar graniczny. Doprowadziło to do powstania dużych ośrodków recepcyjnych w często odległych i odizolowanych obszarach. Tendencja ta została wzmocniona przez unijny pakt o migracji i azylu, zatwierdzony w kwietniu 2024 r., który kładzie silny nacisk na stosowanie – obowiązkowych – procedur granicznych i jeszcze bardziej zaciera granicę między przyjmowaniem a de facto zatrzymywaniem osób ubiegających się o ochronę międzynarodową.
Ponadto, jeśli chodzi o przyjmowanie osób ubiegających się o azyl na terytorium państw europejskich, chociaż systemy krajowe różnią się ogromnie, możemy zidentyfikować tendencję do przyjmowania osób ubiegających się o azyl w często dużych ośrodkach na obrzeżach miejsc, w których żyje lokalna społeczność.
Powody są bardziej ideologiczne niż logistyczne. Prawdą jest, że na pierwszy rzut oka łatwiej jest zorganizować przyjęcie w dużych obiektach, gdzie usługi mogą być skoncentrowane i świadczone dużej grupie osób jednocześnie. Istnieje jednak wiele innych powodów, dla których takie systemy są niepraktyczne, szczególnie w dłuższej perspektywie: są one zazwyczaj drogie, niepopularne i niechciane przez lokalną ludność mieszkającą w pobliżu, a także powodują uzależnienie i stygmatyzację mieszkańców. W tym kontekście prawdziwym argumentem przemawiającym za tym, by decydenci zezwalali ludziom na wyjazd i zamieszkanie w społeczności przed otrzymaniem ostatecznej decyzji w sprawie ich prawa do pozostania w kraju, jest to, że dałoby im to fałszywe nadzieje i utrudniło realizację powrotów w przypadku negatywnych decyzji. W związku z tym trzymanie ich w podstawowych placówkach na granicach zewnętrznych lub w każdym razie odizolowanych od lokalnej społeczności.
Oczekuje się, że społeczność ułatwi proces filtrowania tych, którzy mogą pozostać, i szybkiego usuwania tych, którzy nie mogą.
JRS w Europie jest często bezpośrednio zaangażowana w przyjmowanie osób ubiegających się o azyl, prowadząc ośrodki recepcyjne w ramach systemów krajowych lub równolegle do nich i/lub świadcząc usługi w ośrodkach prowadzonych przez inne podmioty. Nasze doświadczenie pokazuje, że sposób, w jaki ludzie są witani po przybyciu, ma ogromny wpływ zarówno na ich szanse na uzyskanie ochrony, jak i na ich możliwości integracji i aktywnego uczestnictwa w lokalnym społeczeństwie.
Nasze wspólne doświadczenie uczy nas również, że integracja to proces, który rozpoczyna się od pierwszego dnia i nie powinien być odkładany na miesiące lub lata w oczekiwaniu na uznanie statusu. Wiemy również, że ludzie, którzy często zainwestowali lata swojego życia i cały swój dobytek, aby dotrzeć do Europy, potrzebują dużo siły i planowania, aby zdecydować się na dobrowolny powrót do swoich krajów. A towarzyszenie im w takim procesie wymaga relacji opartej na zaufaniu. Takie warunki można osiągnąć tylko wtedy, gdy potrzeby i upodmiotowienie ludzi zostaną umieszczone w centrum każdego systemu przyjmowania, w duchu otwartości i gościnności.
Trudno jest wyobrazić sobie jeden model systemu przyjmowania imigrantów, który byłby stosowany w całej Europie. Systemy społeczne i standardy życia są bardzo różne i często wpływają na nie lokalne zwyczaje i tradycje kulturowe. Wierzymy jednak, że możliwe jest dokonanie zasadniczego wyboru gościnności, co oznacza modele przyjmowania zapewniające godne warunki życia, wspierające autonomię i prywatność oraz umożliwiające bliskie kontakty z lokalną społecznością. Opierając się na tym przekonaniu i naszym doświadczeniu, w niniejszym dokumencie szczegółowo opisujemy, jakie są niezbędne elementy jakościowych modeli przyjmowania.
PODSTAWOWE ELEMENTY RECEPCJI OPARTEJ NA GOŚCINNOŚCI
JRS stawia na modele recepcji oparte na gościnności poprzez:
- Zagwarantowanie wystarczającego poziomu prywatności i autonomii poprzez wybór indywidualnych form zakwaterowania ponad zakwaterowanie oparte na systemach zbiorowych
Prawo do życia prywatnego i rodzinnego jest prawem człowieka. Dlatego warunki zakwaterowania muszą umożliwiać pełne korzystanie z tego prawa, zwłaszcza w obiektach, w których ludzie mieszkają przez dłuższy czas.
Możliwym wskaźnikiem do oceny tego jest liczba osób, z którymi jedna osoba musi dzielić sypialnię, łazienkę i inne wspólne przestrzenie, takie jak salon i kuchnia. Chociaż pojęcia takie jak prywatność są trudne do obiektywnego zdefiniowania i mogą się różnić w zależności od percepcji kulturowej, uważamy, że należy unikać wspólnych miejsc do spania dla osób, które nie są rodziną, szczególnie w okresach dłuższych niż kilka nocy.
Przez autonomię rozumiemy stopień, w jakim dana osoba może samodzielnie decydować o tym, jak zorganizować swój dzień: kiedy się obudzić, kiedy iść spać, kiedy wyjść i wrócić do domu, kiedy przyjmować posiłki, możliwość gotowania itp.
Ośrodek może zapewniać wystarczającą prywatność (na przykład z prywatnymi sypialniami i łazienkami oraz ograniczonym współdzieleniem przestrzeni wspólnych), ale nadal może być prowadzony jako system zbiorowy, jeśli chodzi o organizację codziennego życia, z ustalonymi godzinami posiłków lub godzinami snu. Należy tego unikać.
- Priorytetowe traktowanie małych obiektów noclegowych (tj. przyjmujących niewielką liczbę mieszkańców)
Chociaż trudno jest wskazać dokładną liczbę, zgadzamy się, że należy unikać miejsc zakwaterowania, w których przebywa duża liczba osób ubiegających się o azyl, nawet jeśli są one zbudowane w sposób gwarantujący mieszkańcom godność, prywatność i autonomię. Dzieje się tak, ponieważ nadal przyczyniają się one do pewnego poziomu segregacji od społeczności lokalnej, a także stygmatyzacji mieszkańców, których można łatwo zidentyfikować jako osoby ubiegające się o azyl.
Zasadniczo każdy obiekt mieszczący ponad 50 osób można uznać za duży. Jednak obiekty o mniejszej pojemności mogą być nadal uważane za duże, jeśli inne zasady wymienione tutaj nie są przestrzegane.
- Zapewnienie poszanowania godności ludzkiej i zagwarantowanie wystarczającego poziomu komfortu
Małe, prywatne i autonomiczne mieszkania nie są z definicji godne ani wygodne: domy lub mieszkania, w których panują niezdrowe warunki, są rzeczywistością dla wielu ludzi w Europie, w tym migrantów przymusowych.
Chociaż trudno jest zdefiniować, co oznacza „wystarczający komfort”, przynajmniej warunki w zakresie zdrowia, bezpieczeństwa, dostępnej przestrzeni i wyposażenia ośrodków recepcyjnych powinny być równoważne z warunkami w porównywalnych ośrodkach dla obywateli.
Zasadniczo należy unikać wykorzystywania byłych obiektów wojskowych jako ośrodków recepcyjnych ze względu na ryzyko ponownej traumy dla uchodźców.
- Wyjście poza zapewnienie zakwaterowania i uznanie towarzyszenia za nieodłączną część przyjęcia
Przyjmowanie ludzi w duchu gościnności oznacza wykraczanie poza zapewnienie materialnego zakwaterowania. Towarzyszenie osobom ubiegającym się o azyl przez profesjonalne podmioty, a także wolontariuszy, w celu uzyskania dostępu do ich praw i usług oraz odnalezienia się w społeczeństwie przyjmującym, musi być postrzegane jako integralna część procesu przyjmowania. Powinno to być zapewniane przez odpowiedzialne władze państwowe, za pośrednictwem specjalnych służb i/lub we współpracy strukturalnej ze społeczeństwem obywatelskim.
Integracja ze społecznością lokalną powinna być ułatwiona od pierwszego dnia, co obejmuje zapewnienie dostępu do odpowiednich kursów językowych i orientacyjnych. Wszystkie środki powinny mieć na celu zagwarantowanie życia prywatnego i rodzinnego oraz wzmocnienie pozycji, tak aby osoby stały się niezależne i samodzielne.
- Podjęcie starań zmierzających do dostosowania się do potrzeb osób ubiegających się o azyl poprzez:
- Zapewnienie pewnego poziomu uczestnictwa osoby ubiegającej się o azyl w procesie podejmowania decyzji o tym, jaki rodzaj przyjęcia otrzyma.
- Dążenie do uwzględnienia tła pochodzenia osób np. wieku, poziomu wykształcenia, pochodzenia z obszarów miejskich lub wiejskich…
- Uwzględnienie możliwych podatności
- Uwzględnienie płci, tożsamości seksualnej i orientacji seksualnej danej osoby oraz jej sytuacji rodzinnej
- Zapewnienie dostępności i faktycznej możliwości uzyskania niezbędnych informacji i
usług, takich jak pomoc medyczna i prawna
Życie w prywatnym mieszkaniu i w pełnej autonomii nie może oznaczać, że osoby ubiegające się o azyl są pozostawione samym sobie. Pomoc prawna w poruszaniu się po procedurze azylowej, ale także bardziej ogólne wsparcie w zrozumieniu, jak działa kraj przyjmujący i dostęp do ich praw (edukacja, opieka zdrowotna, wsparcie w poszukiwaniu pracy…) muszą być zapewnione tym, którzy tego potrzebują i muszą być (fizycznie) dostępne, więc na przykład usługi nie mogą być dostępne tylko dla tych, którzy mieszkają w dużych miastach. Należy zagwarantować możliwość korzystania z telefonów i Internetu.
- Wybranie miejsc zamieszkania w lokalnej społeczności sprzyjających kontaktom z nią
Integracja i włączenie do społeczeństwa przyjmującego mogą zostać zrealizowane tylko wtedy, gdy osoby ubiegające się o azyl będą miały możliwość spotkania się z miejscową ludnością. Ośrodki recepcyjne nie powinny oddzielać osób ubiegających się o azyl, ale umieszczać je blisko lokalnej społeczności.
FAZY ODBIORU I SYTUACJE AWARYJNE
Powyższa lista przedstawia niezbędne składniki optymalnego modelu przyjmowania uchodźców. Zdajemy sobie sprawę, że konkretne sytuacje, zarówno nieodłącznie związane z międzynarodowymi przesiedleniami (takie jak kontekst kryzysu uchodźczego), jak i poza nim (takie jak ogólny kryzys mieszkaniowy) mogą zmusić władze państwowe i usługodawców do pójścia na kompromis w zakresie jednego lub więcej z tych elementów w celu zapewnienia przynajmniej tymczasowego schronienia. Elementy te powinny jednak zawsze pozostać punktem odniesienia, do którego należy dążyć przy projektowaniu modelu przyjmowania uchodźców.
Co więcej, w kilku krajach europejskich państwa wdrażają modele przyjmowania „etapami”, czyli modele obejmujące różne warunki zakwaterowania na różnych etapach procedury azylowej i w różnych ramach czasowych. Nie sprzeciwiamy się tego rodzaju modelom jako takim. Zdajemy sobie sprawę, że w niektórych sytuacjach działanie z obiektami przyjmującymi grupy osób ubiegających się o azyl w tym samym miejscu może oferować praktyczne korzyści w zakresie towarzyszenia, takie jak możliwość prowadzenia sesji informacyjnych w grupach, z tłumaczami i prawnikami. Dzieje się tak głównie w przypadku przybycia grup osób tej samej narodowości lub na pierwszych etapach procedury azylowej. Pod warunkiem, że ośrodki recepcyjne zapewniają godny standard życia, prywatność i autonomię, bardziej zbiorowe formy przyjmowania mogą być akceptowalne w takich przypadkach. Powinny one jednak być ograniczone w czasie i mieć na celu przejście do bardziej indywidualnych i autonomicznych form przyjmowania w społeczności w drugiej fazie.
Ponadto, zgodnie z ogólną zasadą, sytuacje, w których ludzie muszą przenosić się z jednego miejsca zakwaterowania do drugiego, powinny zostać ograniczone do minimum. Zdecydowana większość osób ubiegających się o azyl została już zmuszona do długiej podróży i aby mogli odbudować swoje życie, potrzebują stabilności. Jest to szczególnie prawdziwe w przypadku dzieci, zwłaszcza gdy przeprowadzka oznacza również zmianę szkoły i dlatego należy jej unikać.
Październik 2024 r.
—
Źródło fotografii: https://www.flickr.com/photos/jesuit-refugee-service/53545315780/